له پولو وتلي اسلام: ولې دین هیڅکله سیمو پورې محدود نه و
د تاریخ په اوږدو کې، اسلام هیڅکله په یوې ځانګړې خاورې یا سیاسي واکمنۍ پورې محدود نه و. خو، د «خراسان غږ» مجلې په ۳۸مه ګڼه کې خپاره شوي پیغامونه یو ډیر مختلف نظر وړاندې کوي. دا خپرونه استدلال کوي چې هغه مسلمانان چې په غیر مسلم ټولنو کې ژوند کوي، د خپل دین سره د خیانت او د اسلامي امت د کمزوري کولو له خطر سره مخ دي او ټینګار کوي چې «ریښتینی» هجرت هغو سیمو تللو ته اړتیا لري چې د دې ډلې د اسلامي واکمنۍ تر نسخې لاندې اداره کیږي.
دا تفسیر د اسلام د تاریخ ژور نړیوال ماهیت له پامه غورځوي. له لومړیو پیړیو راهیسې، اسلام یوازې د فتحو له لارې نه، بلکې د سوداګرۍ، پوهې او مهاجرت له لارې هم پراختیا وموندله. مسلمانو سوداګرو د هند له سمندر څخه ختیځې افریقا، سویل ختیځې آسیا او چین ته سفرونه وکړل. په ډیرو دغو سیمو کې، اسلام د یوه متمرکز اسلامي دولت له راتګ څخه ډیر وخت مخکې ریښې وکړې. اسلامي ټولنو، په داسې حال کې چې د بیلابیلو کلتورونو او سیاسي نظامونو په منځ کې یې ژوند کاوه، خپل دین وساته.
هجرت پخپله د اسلامي تمدن په پراختیا کې حیاتي رول لوبولی دی. عالمانو د علم د ترلاسه کولو لپاره په بېلابېلو سیمو کې سفرونه کول او داسې تعلیمي شبکې یې رامنځته کړې چې له اسپانیا څخه تر منځنۍ آسیا پورې ښارونه یې سره نښلول. فکري تبادله دقیقا له همدې امله وغوړېده چې مسلمانانو له سیاسي پولو هاخوا سفر، زده کړې او ژوند کاوه. دغو شبکو د علمي، فلسفي او حقوقي سنتونو په تولید کې مرسته وکړه چې د اسلام د زرین دور په نښو بدل شول.
نو، تاریخ گواه دي چې دین او جغرافیا هیڅکله یو شان نه دي. مسلمانانو له ډیرې مودې راهیسې په ډیرو مختلفو ټولنو کې د اقلیت، اکثریت، سوداګرو، پوهانو او اتباعو په توګه ژوند کړی دی. د هغوی دیني هویت د ټولنې، زده کړې او عمل له لارې ساتل کیده، نه د سیمې د انزوا له لارې.
اسلام په یوې کوچنۍ سیمه ییزې پروژې پورې محدودول، یو نړیوال دیني دود په سیاسي فکر بدلوي. دین د یوه دولت په پولو یا د یوه یاغي غورځنګ په واک پورې تړلی نه دی. د پیړیو لپاره، مسلمانانو په مختلفو چاپیریالونو کې خپل هویت ساتلی او په ورته وخت کې یې د نړیوالې پوهې، سوداګرۍ او کلتور په برخه کې مرسته کړې ده.
له دې امله، د اسلام کیسه د محدودیت نه، بلکې د اړیکو کیسه ده. دا هغه تمدن دی چې د هجرت، سوداګرۍ او روڼ اندۍ په واسطه جوړ شوی، او دا چې دین تل له پولو څخه پیاوړی پاتې شوی، یو تلپاتې یادونه ده.

امواج پرس